TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO: CHƯƠNG I - DẪN NHẬP

 

I. TRÌNH BÀY PHẬT GIÁO BẰNG CÁCH NÀO?

Giảng luận về triết học Phật giáo thường được bắt đầu với triết học của Phật giáo Ấn độ, và về phương diện này, theo dấu sự phát triển của tư tưởng Phật giáo ở Ấn độ, nơi mà nó đã hưng thịnh suốt 1500 năm. Nhưng nên nhớ rằng, trước khi đạo Phật suy vi tại Ấn vào thế kỷthứ XI, thì những phát triển đa dạng của nó cũng đã lan truyền xa sang các nước khác. Tiểu thừa Phật giáo (Hinayāna), chú trọng giải thoát cá nhân, tiếp tục phát triển tại Tích lan, Miến điện, Thái lan và Cam bốt. Phật giáo Mật tông hay Phật giáo bí truyền đã phát triển thành Lạt-ma giáo (Lamaism) tại Tây tạng. Đại thừa Phật giáo (Mahāyāna), chú trọng giải thoát toàn thể, hưng phát tại Trung hoa, là nơi mà những nghiên cứu Phật học đã tiến những bước rất dài và những tư tưởng khác nhau trong các tông phái Đại thừa được hệ thống hóa.

Mật giáo (N. Mikkyô) 密教, mà chúng ta có thể định danh là Học thuyết Bí truyền (Esoteric Doctrine) hay Chủ nghĩa Thần bí (Mysticism), được giới thiệu đầy đủ.

Những tông phái phát triển mạnh nhất tại Trung hoa là Hoa nghiêm (N. Kegon) 華嚴 và Thiên thai (N. Tendai). Khi Thiền tông (Zen) thêm vào với hai tông này, cả ba đại biểu cho đỉnh cao phát triển của Phật giáo. Ba tông phái này hưng thịnh tại Trung hoa một thời rồi suy vi.

Một hình thức khá mới của Phật giáo là chủ nghĩa sùng tín Di-dà (Amita-pietism). Tông phái này khá phổ biến tại Trung hoa, Tây tạng, Mông cổ, Mãn châu và Việt nam (Annam trong nguyên bản. DG), nhưng hưng thịnh nhất là ở Nhật bản, nơi đó có hơn phân nửa dân số tin theo.

Tam tạng kinh điển (Đại tạng kinh 大藏經. Đây là nền tảng của văn hiến Phật giáo, bao gồm ba phân bộ về giáo nghĩa của Phật giáo: các bài pháp của Phật; kỹ luật tu đạo; các luận thuyết triết học).

Trong bản nghiên cứu triết học Phật giáo hiện tại, chủ đề không được trình bày theo tiến trình lịch sử, mà là theo tiến trình ý thức hệ.

1. Tiến trình lịch sử

Giáo sư Schertbatsky vốn đã trình bày vô cùng tỉ mỉ về các ý niệm Phật giáo trong quyển Luận lý học Phật giáo (Th. Stcherbatsky: Buddhist Logic, 2 tập (Bibliotheo Buddhica Vol. XXVI). Leningrad, 1932; Vol. I, p. 14.) của ông. Ông phân chia lịch sử Phật giáo trong 1.500 năm đầu làm 3 thời kỳ, mỗi thời kỳ là 500 năm, kể từ năm 500 trước tây lịch, như sau:

      Sơ kỳ                                                     Trung kỳ                                                    Hậu kỳ

  Đa nguyên luận                                     Nhất nguyên luận                                    Duy tâm luận

  Pudgala-śūnyatā                                    Sarvadharmaśūnyatā                               Bāhya-artha-śūnyatā

  Nhân không                                          Nhất thiết Pháp không                             Ngoại cảnh không

2. Tiến trình ý thức hệ

Tiến trình ý thức hệ không có nghĩa là một tiến trình trong sự phát triển của các ý niệm, mà đúng hơn là hệ thống hóa tư tưởng của các tông phái dị biệt, mục đích là để tiếp cận dễ dàng hơn.  

II. PHẬT GIÁO TRONG LỊCH SỬ TRUNG HOA

Lịch sử các hoạt động của Phật giáo tại Trung hoa bao quát trong khoảng 1.200 năm (67-1271 stl.), và trên thực tế, được đồng nhất với lịch sử phiên dịch Phật điển Trung hoa. Trong khoảng thời gian này, 173 vị sư Ấn độ và Trung hoa đã dâng hiến trọn đời cho công cuộc phiên dịch công phu, và kết quả là văn hiến vĩ đại của Hán dịch Đại Tạng Kinh. Những nghiên cứu tường tận về các bản kinh dịch này được tiếp nối và nhiều học phái về tư tưởng hay hệ phái tôn giáo được thành lập. Chúng ta có thể trích ra những tông phái đáng chú ý nhất (trong số mười bốn tông phái tất cả) cho mục đích ở đây. Hầu hết các phái này đã được truyền vào Nhật bản. Nhưng chúng ta không phải bận tâm tường thuật chi li ở đây, vì sẽ trở lại vấn đề này khi tìm hiểu triết thuyết của mỗi phái.

Tuy nhiên, cần nhớ rằng, đời Tùy (518-618) và đời Đường (618-907) là thời kỳ mà các tông môn phái biệt được kiện toàn; và các học phái này được thiết lập hay khởi sáng thời đại trước đó do các nhân vật tài năng từng phiên dịch hay giới thiệu các bản văn. Vậy bây giờ, chúng ta khảo sát danh sách các tông phái này được thiết lập và kiện toàn trên đất Trung hoa. Danh sách này chỉ rõ sự phát triển rộng lớn và sự hệ thống hoá Phật giáo tại Trung hoa.

DANH SÁCH CÁC TÔNG PHÁI TRUNG HOA

Những tông được in đậm có truyền vào Nhật bản

Tây Tấn                                     A. Sáng lập                                          B. Hoàn thiện 

(265-317)                  [trước Tùy & Đường, 67-581]                  [trong thời Tùy & Đường, 581-907]

                                               1. Tì-đàm tông

                                                 [Abhidharma]

                                                     Hinayana

                                                      Hữu tông

                                    Dịch: Sanghadeva [383-390]

                                            2. Thành thật tông

                                                  [Satyasiddhi]

Đông Tấn                              Hinayana Sautranta

317-420                                       Không tông

                                      Dịch: Kumarajiva [417-417]

                                          3. Tam luận tông........                                  Tam luận tông

                                             [Mādhyamika]                                              Mādhyamika

                                             Mahayana                                           Chủ nghĩa phủ định, được

                                          Chủ nghĩa phủ định                               hệ thống hóa bởi Cát Tạng, 549-623

                                   Sáng lập: Tăng Triệu, môn

                                     đệ của La-thập, dịch

                                           khoảng 384-414.

                                          4. Luật tông                                                           Luật tông

                                              [Vinaya ]                                                   Luật Dharmagupta

                                              Hinayana                                                  Hoàn thiện bởi Đạo Tuyên

                                Sáng lập: Huệ Quang, môn                                                596-667

                                     đệ của La-thập, dịch

                                           khoảng 402-421.

Bắc                                 5. Niết bàn tông                                               11. Thiên Thai tông

Lương                                 Mahayana                                                             Mahayana

397-439                               Tánh tông                                                    [Pundarika, Pháp hoa]

                                   Dịch: Dharmaraksa [423]                                   Tướng tông, hoàn thiện bởi

                                                                                                                    Trí Khải, 531-597.

Bắc Ngụy                      6. Địa luận tông                                                 12. Hoa Nghiêm tông

386-535                             [Dabhumi]                                                               Avatamsaka

Đông                                  Mahayana                                                                 Mahayana

Ngụy                                Duy tâm luận                                                 Toàn thể luận, hoàn thiện

386-535                    Dịch: Bodhiruci [kh 508]                                               bởi Pháp Tạng

Tây Ngụy                    7. Tịnh độ tông........                                              [7]. Tịnh độ tông

535-557                            [Sukhavati]                                                              [Sukhavati]

                                          Mahayana                                                                Mahayana

                                            Tín tông                                                                  Tín tông

                                 Dịch: Bodhiruci [kh 529]                                   Chủ nghĩa sùng tín A-di-đà

                                 Lập: Đàm Loan, 467-524.                                    hoàn thiện bởi Thiện Đạo.

 

Nam                           8. Thiền tông                                                              [8] Thiền tông

Lương                             [Dhyana]                                                                     Mahayana.

502-557                          Mahayana                                                                    Quán tông

                                       Quán tông                                                       Hệ thống tư duy phát triển

                            Sáng lập: Bodhidharma                                                bởi Huệ Năng [638-713],

                                  khoảng 470-534.                                                   Bắc phái, và bởi Thần Tú

                                                                                                                   [605-706], Nam phái.

Trần                        9. Nhiếp luận tông                                                      13. Pháp tướng tông

557-589                  [Mahayanasangraha]                                                        [Vijnaptimatra]

                                      Mahayana                                                                    Bán đại thừa

                                   Duy tâm luận                                                                  Duy tâm luận

                         Dịch: Paramartha, kh. 563                                             Phiên dịch và hoàn thiện

                                                                                                              bởi Huyền Trang và đồ đệ

                                                                                                                   Khuy Cơ [632-682].

                              10. Câu-xá tông                                                                  Câu-xá tông

                            [Abhidharmakosa]                                                      Thuyết Thực hữu Kosa

                                    Hinayana                                                          được truyền dịch bởi Huyền Trang,

                           Thực hữu (Realistic)                                                       hoàn thiện Khuy Cơ.

                            Như mục 1 ở trên

                     Dịch: Paramartha, 563-567

                                                                                                                  14. Chân ngôn tông

                                                                                                                         [Mantrayana]

                                                                                                                           Mahayana

                                                                                                                             Mật tông

 

 

                                                                                      Truyền bởi Subhakarasimha 637-735

                                                                                                         Vajrabodhi 663-723

                                                                                                         Amoghavajra 705-774.

 

Trong những tông phái này, có mười tông (2, 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12, 13, 14) đã được truyền sang Nhật bản; nhưng Câuxá (10), Thành Thật (2) và Tam Luận (3) không được xem như những tông phái hành trì mà chỉ được duy trì nhằm mục đích đào luyện và chuẩn bị tâm trí Phật học cho suy luận và phê phán cao hơn mà thôi.

III. NHẬT BẢN, MÔI TRƯỜNG CỦA ĐẠI THỪA PHẬT GIÁO

Phật giáo chính thức du nhập Nhật bản năm 552 qua ngã Bách tế, (Paikche 百濟) một vương quốc thuộc Cao-ly (Korea), nhưng 30 năm trước đó, tượng Phật đã được mang vào Nhật rồi. Năm 594, Thánh Đức Thái tử (聖德太子) (Shôtoku Taishi; 574-622) tuyên bố Phật giáo là quốc giáo. Phật giáo lúc đó chưa phân biệt tông phái mặc dầu giữa Đại thừa và Tiểu thừa đã có sự khác biệt rõ rệt. Thái tử đã chuyên chú vào công cuộc khảo cứu Đại thừa và đã từng viết các sớ giải về ba quyển kinh thuộc Đại thừa. (Thắng man kinh nghĩa sớ 勝鬘經義疏 1 quyển, AD. 609-611, Taishô 56, No. 2185; Duy-ma-kinh nghĩa sớ, 維摩經義疏, 5 quyển, AD. 612-613, Taishô 56, No 2186; Pháp hoa nghĩa sớ 法華義疏 4 quyển, AD. 614-615, Taishô 56, No 2187. (TS). Tiếng tăm của các bản chú giải xuất sắc này lan ra đến nước ngoài và một bộ đã được một học giả Trung hoa chọn làm chủ đề cho các sớ giải về sau. (Tác giả muốn nói đến bộ Thắng man nghĩa sớ được Minh Không mang về Trung quốc. (TS)

Chúng ta có thể biết được đặc điểm của Đại thừa theo Thái tử qua các bản kinh mà ngài đã lựa chọn. Trước hết là kinh Diệu Pháp Liên Hoa thuộc giáo lý Nhất thừa (Ekayāna). Thứ hai là Bất tư nghị Giải thoát kinh, (Tên tiếng Anh của tác giả Discourse on the Ultimate Truth (Diễn thuyết về Chân lý tối hậu), dịch ý theo gợi ý “pháp môn bất khả tư nghị.” Kinh này có ba bản dịch khác nhau: 1. Phật thuyết Duy-ma-cật kinh 說維摩詰經, Ngô Chi Khiêm dịch (Taishô XIV No.474); 2. Duy-ma-cật sở thuyết kinh 維摩詰所 , Cưu-ma-la-thập dịch (Taishô 14 No. 475 No. 475); 3. Thuyết Vô cấu xưng kinh 說無垢稱經, Huyền Tráng dịch (Taishô XIV No 476) (TS)) do một vị tại gia Bồ-tát ở thành Tỳ-da-ly (Vaisali) tên là Duy-ma-cật (Vimalakīrti) thuyết. Và thứ ba là kinh Thắng Man (Tên tiếng Anh theo tác giả: Earnest Resolve (Quyết định nghiêm túc); của từ “Sư tử hống” vốn được hiểu là “quyết định thuyết.” (TS)) do một vị nữ tại gia Bồ-tát là Thắng Man phu nhân (Śrīmālā) ở thành A-du-xà (Ayodhyā) thuyết. (Saddharma-puṇḍarika 妙法蓮華經, Taishô 9 No 262; Vimalakīrtinirdeśa 維摩詰所說經, Taishô 14 No. 475; Śrīmālādevī-siṃhanāda 勝 鬘師子吼一乘大方便方廣經, Taishô 14 No. 353.) Tư tưởng chính yếu của thời kỳ chưa phân biệt tông phái này là Đại thừa giáo, như đã được diễn tả trong ba bộ kinh đó. Quan niệm này đã vẫn còn là đặc điểm nổi bật của Phật giáo suốt trong lịch sử Phật giáo Nhật bản.

IV. HỆ THỐNG TRIẾT HỌC PHẬT GIÁO NHẬT BẢN

Để diễn tả toàn bộ Phật giáo, các tông phái sắp xếp theo hai tiêu đề: các tông phái thuộc Duy lý luận phủ định (Negative Rationalism) tức là hệ Tôn giáo của Suy lý biện chứng (Dialectic Investigation), và các tông phái thuộc Trực giác luận nội quan (introspective intuitionism) tức là hệ Tôn giáo của Kinh nghiệm tư duy (Religion of Meditative Experience).

Phật giáo chú trọng ba môn học (tam học, tissraḥ śikṣāḥ): Tăng thượng Giới, Tăng thượng Định và Tăng thượng Tuệ. Nghĩa là, nếu không trì giới thì tâm không định; tâm không định thì không phát tuệ. Định ở đây bao gồm những kết quả vừa tư duy phân tích, vừa trực giác quán chiếu. Tiếp đó, Phật giáo dạy hành giả, khi hội đủ năng lực, tiến vào ba đường hướng (đạo: mārga) là Kiến đạo (Life-View, quan điểm sống), Tu đạo (Life-Culture, tu dưỡng sống) và Vô học đạo (Realization of Life-Ideal, Thể nghiệm Lý tưởng sống). (Quá trình tu chứng: 1. Kiến đạo (darśana-mārga), giai đoạn trực nhận bốn Thánh đế; tương đương Dự lưu hướng. 2. Tu đạo (bhāvanamārga), giai đoạn tu tập; tương đương Dự lưu quả cho đến A-la-hán hướng. 3. Vô học đạo (aśaikṣa-mārga), giai đoạn cứu cánh, tương đương quả vị A-la-hán. TS). Nói cách khác, nếu không có quan điểm chân chính về đời sống thì sẽ không có sự tu dưỡng, và nếu không có sự tu dưỡng chính đáng thì sẽ không có sự thể nghiệm đời sống. Sự tu dưỡng ở đây lại có nghĩa là kết quả của suy tư chân chính.

Giáo pháp truyền thừa của Phật có hai phần là Chính lý (nyāya, suy lý đúng) và Chính định (dhyāna, tư duy đúng). Một bộ phận các tông phái nghiêng về hệ Duy lý luận phủ định.

Hệ các tông phái khác nghiêng về chủ nghĩa Trực giác quán chiếu, vì tất cả các tông này được giảng thuyết tùy thuận theo kết quả hoạt động tư duy hay quán chiếu của tâm, chứ không phải bằng suy luận biện chứng, hay tri giác đơn thuần của các giác quan. (Introspective Intuitionism, chủ nghĩa trực giác nội quan, dịch ý của từ “Quán tông” đối lập với “Giáo tông.” TS). Các tông phái trực quán này lại được chia làm hai loại: Đốn (Undifferentiative, không phân cấp) và Tiệm (Differentiative, có phân cấp).

Phật giáo có thể được phân loại như sau:

I

CÁC TÔNG PHÁI THUỘC PHỦ ĐỊNH DUY LÝ LUẬN

(Chỉ Giáo tông)

 

1. Thực tại luận (Realism, Nhất thiết hữu bộ: Sarvāstivāda, A-tì-đàm tông: Abhidharmika): Abhi-dharmakośa (A-tì đạtma câu-xá), Câu-xá tông 俱舍宗 [Hữu tông].

2. Hư vô luận (Nihilism, Nhất thiết không tông: Sarvaśūnyavāda; Kinh lượng bộ: Sautrāntika), Thành thật

tông 成實宗 [Không tông].

3. Duy tâm luận (Idealism, Duy thức tông: Vijñaptimātravāda), Du-già hay Pháp tướng tông 法相宗

[Hữu-Không tông].

4. Phủ định luận (Nhất thiết không tông: Sarvaśūynavāda): Trung quán hay Tam luận tông 三論宗 [Phi Hữu phi Không tông].

II

CÁC TÔNG PHÁI THUỘC NỘI QUÁN TRỰC GIÁC LUẬN

(Chỉ Quán tông. TS)

A. Trực giác vô phân biệt (đốn giáo) (Đốn, hay viên đốn. TS)

5. Viên giáo: (Totalism: chủ nghĩa toàn thể) Hoa Nghiêm tông 華嚴宗.

6. Tướng tông: (Phenomenology: hiện tượng luận) (Pháp Hoa, Nhất thừa giáo): Thiên thai tông 天台宗 hay Pháp hoa tông 法華宗.

7. Mật giáo (Mantra): Chân ngôn tông 真言宗.

8. Thiền tông (Dhyāna), chia làm 4 chi phái:

a) Tông Lâm Tế (Rinzai) 臨濟宗 thiết lập bởi Vinh Tây 榮西(Eisai, 1141-1215).

b) Tông Tào động 曹洞宗 (Sôtô) do Đạo Nguyên 導 元 (Dôgen).

c) Tông Phổ hóa 普化宗 (Fuke) do Giác Tâm 覺心 (Kakushin) , thành lập năm 1255, diệt năm 1868.

d) Tông Huỳnh Bá (Ôbaku),do Ẩn Nguyên 隱元 (Ingen, 1592-1673).

B. Trực giác phân cấp (tiệm giáo)

9. Sùng tín Di-đà (Sukhavati): Tịnh độ tông , chia làm 4 chi phái:

a) Tịnh độ tông 淨土宗 (Jôdo) do Pháp Nhiên 法然 (Hônen, 1133-1212) lập.

b) Chân tông (Shin) do Thân Loan (Shinran, 1173-1262).

c) Dung thông niệm Phật tông (Yùzùnembutsu) do Lương Nhẫn 良忍 (Ryonin, 1071 –

1132) lập.

d) Thời tông 時宗(Ji) do Nhất Biến 一遍 (Ippen, 1239-1289) lập.

10. Nhật Liên tông 日蓮宗 do Nhật Liên 日蓮(Nichiren, 1222-1282) lập.

11. Luật tông tức Tân Luật tông 新律宗 (Ritsu) do Duệ Tôn 叡尊 (Eison, 1201-1290) lập. 
Các bài viết khác